Trong các môn võ thi đấu theo hạng cân, việc giảm cân trước giải là thực hành phổ biến. Cũng chính vì phổ biến mà các rủi ro của nó hay bị coi nhẹ.
Bài này nói thẳng: ép cân nhanh bằng mất nước là phương pháp nguy hiểm, và đã có những sự cố nghiêm trọng liên quan tới nó trong thể thao đối kháng.
Vì sao người ta ép cân
Logic là giành lợi thế: xuống hạng cân thấp hơn để đấu với người nhẹ hơn, rồi hồi phục cân nặng sau khi cân.
Vấn đề là logic này giả định cơ thể hồi phục hoàn toàn trong thời gian ngắn — điều thường không đúng.
Rủi ro của việc ép cân nhanh
Về sinh lý:
- Mất nước làm giảm thể tích máu, tăng gánh nặng cho tim.
- Rối loạn điện giải — có thể ảnh hưởng tới nhịp tim.
- Giảm khả năng điều hoà thân nhiệt.
- Giảm chức năng thận.
- Giảm dịch quanh não — điều này làm tăng mức độ tổn thương nếu bị va đập vào đầu.
Điểm cuối đặc biệt đáng lo trong các môn có đánh vào đầu: vận động viên mất nước bước vào trận đấu ở trạng thái dễ tổn thương hơn bình thường.
Về thành tích:
- Giảm sức mạnh và sức bền.
- Giảm khả năng tập trung và tốc độ phản ứng.
- Hồi phục chậm hơn giữa các hiệp.
Nghĩa là lợi thế về hạng cân có thể bị triệt tiêu bởi việc thi đấu ở trạng thái kém.
Về lâu dài:
- Chu kỳ giảm và tăng cân lặp lại ảnh hưởng tới trao đổi chất.
- Có thể dẫn tới quan hệ không lành mạnh với ăn uống.
- Với người trẻ, có thể ảnh hưởng tới tăng trưởng.
Cách tiếp cận an toàn hơn
Nguyên tắc: thi đấu ở hạng cân gần với cân nặng tự nhiên của bạn.
Nghe đơn giản nhưng đây là thay đổi lớn nhất về mặt an toàn. Nếu bạn phải giảm nhiều để vào hạng, có lẽ đó không phải hạng của bạn.
Nếu cần điều chỉnh cân nặng:
- Bắt đầu sớm — nhiều tuần trước giải, không phải vài ngày.
- Giảm từ từ bằng điều chỉnh chế độ ăn và khối lượng tập, không bằng mất nước.
- Giữ đủ đạm để không mất cơ.
- Theo dõi thành tích tập luyện. Nếu sức mạnh và sức bền giảm rõ, bạn đang giảm quá nhanh.
- Làm việc với người có chuyên môn về dinh dưỡng thể thao nếu có điều kiện.
Những phương pháp cần tránh
- Mặc đồ giữ nhiệt để đổ mồ hôi nhằm giảm cân nhanh.
- Xông hơi kéo dài để mất nước.
- Nhịn uống nước trong nhiều giờ trước khi cân.
- Dùng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc nhuận tràng — nguy hiểm và bị cấm trong thi đấu.
- Nhịn ăn hoàn toàn.
- Nôn có chủ đích.
Các phương pháp này gây mất nước và rối loạn điện giải nhanh, và đây chính là nhóm liên quan tới các sự cố nghiêm trọng nhất.
Dấu hiệu nguy hiểm cần dừng ngay
- Chóng mặt, choáng váng.
- Nhịp tim nhanh bất thường khi nghỉ.
- Buồn nôn, nôn.
- Chuột rút.
- Lú lẫn, khó tập trung.
- Ngừng đổ mồ hôi khi vận động.
- Nước tiểu rất sẫm hoặc rất ít.
Gặp các dấu hiệu này nghĩa là dừng ngay, bù nước, và cần được chăm sóc y tế nếu nặng. Không có trận đấu nào đáng để mạo hiểm.
Với vận động viên trẻ — nhóm cần bảo vệ nhất
Đây là phần quan trọng nhất của bài.
Trẻ em và thiếu niên đang phát triển không nên bị ép cân. Lý do:
- Cơ thể đang tăng trưởng cần đủ dinh dưỡng.
- Khả năng điều hoà thân nhiệt của trẻ kém hơn người lớn.
- Trẻ khó nhận biết và mô tả dấu hiệu nguy hiểm.
- Có thể ảnh hưởng tới tăng trưởng lâu dài.
- Dễ hình thành quan hệ không lành mạnh với cơ thể và ăn uống.
Với huấn luyện viên: việc yêu cầu hoặc gợi ý một vận động viên trẻ giảm cân nhanh là vượt quá thẩm quyền chuyên môn và có rủi ro nghiêm trọng. Nếu cần điều chỉnh, phải có ý kiến của bác sĩ và sự đồng thuận của gia đình.
Với phụ huynh: nếu con bạn được yêu cầu giảm cân để thi đấu, hãy hỏi rõ phương pháp và tham khảo ý kiến bác sĩ. Bạn có quyền từ chối.
Về việc hồi phục sau cân
Nếu đã giảm cân, việc hồi phục cần đúng cách:
- Bù nước từ từ, không uống ồ ạt một lúc.
- Bổ sung điện giải.
- Ăn nhẹ, dễ tiêu, không ăn quá nhiều ngay.
- Cần thời gian — cơ thể không phục hồi hoàn toàn trong vài giờ sau khi mất nước nhiều.
Về dấu hiệu rối loạn ăn uống
Môi trường thể thao theo hạng cân có nguy cơ cao hơn về vấn đề này. Dấu hiệu cần chú ý ở bản thân hoặc ở người cùng tập:
- Lo lắng quá mức về cân nặng ngoài mùa giải.
- Bí mật về việc ăn uống.
- Tập luyện quá mức để bù cho việc ăn.
- Thay đổi tâm trạng rõ khi liên quan tới cân nặng.
- Tránh ăn cùng người khác.
Đây là vấn đề sức khoẻ cần hỗ trợ chuyên môn, không phải vấn đề ý chí.
Một điều đáng nhớ
Hạng cân tồn tại để tạo sự công bằng và an toàn. Việc lách nó bằng cách ép cân biến một cơ chế bảo vệ thành một rủi ro.
Vận động viên thi đấu ở hạng cân tự nhiên của mình khoẻ hơn, phản ứng tốt hơn, và an toàn hơn — và về lâu dài thường có sự nghiệp bền hơn người liên tục ép cân.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ép cân nhanh nguy hiểm?
Mất nước làm giảm thể tích máu, rối loạn điện giải, giảm khả năng điều hoà thân nhiệt, và giảm dịch quanh não — làm tăng mức tổn thương nếu bị va đập vào đầu.
Nguyên tắc an toàn nhất là gì?
Thi đấu ở hạng cân gần với cân nặng tự nhiên của mình. Nếu phải giảm nhiều để vào hạng, có lẽ đó không phải hạng của bạn.
Những phương pháp nào cần tránh?
Mặc đồ giữ nhiệt để đổ mồ hôi, xông hơi kéo dài, nhịn uống nước, dùng thuốc lợi tiểu hoặc nhuận tràng, nhịn ăn hoàn toàn và nôn có chủ đích.
Vận động viên trẻ có nên ép cân không?
Không. Cơ thể đang phát triển cần đủ dinh dưỡng, trẻ điều hoà thân nhiệt kém hơn và khó nhận biết dấu hiệu nguy hiểm. Nếu cần điều chỉnh phải có ý kiến bác sĩ.
Dấu hiệu nào cần dừng ngay?
Chóng mặt, nhịp tim nhanh bất thường khi nghỉ, buồn nôn, chuột rút, lú lẫn, ngừng đổ mồ hôi khi vận động, hoặc nước tiểu rất sẫm.
